પર્યુષણ પર્વ જૈન સમાજ માટે આધ્યાત્મિક સાધના, સંયમ અને ઉપવાસનું મહત્વ ધરાવતું પર્વ છે. ઘણા લોકો આ સમય દરમિયાન એકાસણ, બિયાસણ, ઉપવાસ અથવા લાંબા સમય સુધી અન્નનો ત્યાગ કરે છે.
પરંતુ જો તમને Diabetes (ડાયાબિટીસ) હોય, તો લાંબા સમય સુધી ખોરાક ન લેવાથી અને કેટલીક diabetes medicines ચાલુ રાખવાથી Hypoglycemia એટલે કે લોહીમાં શુગર ખૂબ ઘટી જવાની સ્થિતિ થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને Insulin અને Sulfonylurea જેવી દવાઓ લેતા દર્દીઓએ પર્યુષણ દરમિયાન ઉપવાસ કરતા પહેલાં પોતાની diabetes treatmentનું યોગ્ય આયોજન કરવું ખૂબ જરૂરી છે.
Dr. Moxit Shah, DM Endocrinologist in Ahmedabad દ્વારા અહીં પર્યુષણ દરમિયાન ડાયાબિટીસ અને દવાઓ અંગે મહત્વની સાવચેતી સમજાવવામાં આવી છે.
પર્યુષણ દરમિયાન ડાયાબિટીસમાં Hypoglycemia કેમ થઈ શકે?
જ્યારે લાંબા સમય સુધી ખોરાક લેવામાં આવતો નથી ત્યારે શરીરમાં glucoseની ઉપલબ્ધતા ઘટી શકે છે. જો દર્દી એવી diabetes medicine લેતો હોય જે insulinનું પ્રમાણ વધારે છે અથવા બહારથી insulin લેતો હોય, તો fasting દરમિયાન blood sugar વધારે ઘટી શકે છે.
Hypoglycemiaનું જોખમ ખાસ કરીને નીચેની સારવારમાં મહત્વનું છે:
- Insulin
- Sulfonylureas, જેમ કે:
- Glimepiride
- Gliclazide
- Glipizide
- અન્ય insulin-secretagogue દવાઓ
આથી લાંબા ઉપવાસ પહેલાં પોતાની દવાની dose અથવા timing અંગે Endocrinologistની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
કઈ Diabetes Medicinesમાં Hypoglycemiaનું જોખમ વધારે છે?
1. Insulin
Insulin લેતા દર્દીઓએ પર્યુષણ દરમિયાન પોતાની રીતે insulin બંધ કરવું કે doseમાં મોટો ફેરફાર કરવો નહીં.
ઉપવાસનો પ્રકાર, ઉપવાસનો સમયગાળો, diabetes control, insulinનો પ્રકાર અને દર્દીના અગાઉના hypoglycemiaના ઇતિહાસને ધ્યાનમાં રાખીને insulin regimen વ્યક્તિગત રીતે બદલવાની જરૂર પડી શકે છે.
ખાસ કરીને meal-time insulin અને લાંબા સમયના ઉપવાસ દરમિયાન insulin management માટે medical advice ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
2. Sulfonylurea Medicines
Glimepiride, Gliclazide અને અન્ય sulfonylurea medicines pancreasમાંથી insulin secretion વધારે છે.
તેથી જ્યારે દર્દી લાંબા સમય સુધી ખોરાક ન લેતો હોય ત્યારે આ દવાઓથી hypoglycemiaનું જોખમ વધી શકે છે.
આ દવાઓ લેતા દર્દીઓએ પર્યુષણના ઉપવાસ પહેલાં પોતાના Endocrinologist સાથે medication plan અંગે ચર્ચા કરવી જોઈએ.
Metformin વિશે શું?
Metformin એકલી લેવાતી હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે hypoglycemia કરતી નથી.
આથી માત્ર hypoglycemiaના જોખમના સંદર્ભમાં metforminને insulin અથવા sulfonylurea જેવી દવાઓ સાથે સરખાવવી યોગ્ય નથી.
તેમ છતાં, ઉપવાસ દરમિયાન diabetes treatmentમાં કોઈપણ ફેરફાર દર્દીની સંપૂર્ણ clinical સ્થિતિ અનુસાર કરવો જોઈએ.
GLP-1 Medicines અને Hypoglycemia
GLP-1 receptor agonists જેવી કે semaglutide અથવા અન્ય GLP-1-based treatmentsનો એકલા ઉપયોગ કરવામાં સામાન્ય રીતે hypoglycemiaનું જોખમ ઓછું હોય છે.
પરંતુ જો GLP-1 medicine સાથે insulin અથવા sulfonylurea પણ લેવામાં આવતી હોય, તો hypoglycemiaનું જોખમ વધી શકે છે.
આથી GLP-1 medicine લેતા દર્દીઓએ પણ લાંબા ઉપવાસ પહેલાં પોતાની સંપૂર્ણ diabetes treatment અંગે doctorની સલાહ લેવી જોઈએ.
Hypoglycemiaના લક્ષણો શું છે?
Blood sugar ઘટે ત્યારે નીચેના લક્ષણો થઈ શકે છે:
- અચાનક પરસેવો આવવો
- હાથ-પગ ધ્રૂજવા
- ખૂબ ભૂખ લાગવી
- ચક્કર આવવા
- નબળાઈ અથવા થાક
- હૃદય ઝડપથી ધબકવું
- માથું ભારે લાગવું
- ચીડિયાપણું
- ગૂંચવણ અથવા confusion
- બોલવામાં તકલીફ
- ગંભીર સ્થિતિમાં બેભાન થવું અથવા fits આવવા
આ લક્ષણોને માત્ર “ઉપવાસને કારણે નબળાઈ” માનીને અવગણશો નહીં.
પર્યુષણ દરમિયાન Blood Sugar Monitoring કેમ જરૂરી છે?
ડાયાબિટીસ ધરાવતા વ્યક્તિ માટે ઉપવાસ દરમિયાન blood glucose monitoring ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
તમારા doctorની સલાહ અનુસાર ખાસ કરીને નીચેના સમયે glucose તપાસવાની જરૂર પડી શકે છે:
- ઉપવાસ શરૂ કરતા પહેલાં
- ઉપવાસ દરમિયાન
- Hypoglycemiaના લક્ષણો થાય ત્યારે
- ઉપવાસ પૂર્ણ કર્યા પછી
- ઊંઘતા પહેલાં
કેટલાક દર્દીઓ માટે CGM (Continuous Glucose Monitoring) glucoseના trend પર નજર રાખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
Blood Sugar કેટલું ઓછું થાય તો ઉપવાસ તોડવો?
જો ઉપવાસ દરમિયાન blood glucose 70 mg/dLથી નીચે જાય અથવા hypoglycemiaના સ્પષ્ટ લક્ષણો થાય, તો ઉપવાસ ચાલુ રાખવો જોખમી બની શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપવી અને low blood sugarની તાત્કાલિક સારવાર કરવી જરૂરી છે.
ખાસ કરીને જો દર્દીને confusion, બેભાન થવું, fits અથવા ગળી ન શકવાની સ્થિતિ થાય તો આ ગંભીર hypoglycemia હોઈ શકે છે અને તાત્કાલિક medical attention જરૂરી છે.
Hypoglycemia થાય તો શું કરવું?
જો દર્દી જાગૃત હોય અને ગળી શકે તેમ હોય, તો low blood sugarની તાત્કાલિક સારવાર માટે ઝડપથી અસર કરતું glucose અથવા carbohydrate લેવું જોઈએ અને ત્યારબાદ blood glucose ફરી તપાસવું જોઈએ.
જો દર્દી બેભાન હોય અથવા ગળી ન શકે, તો મોઢેથી ખોરાક કે glucose આપવું નહીં અને તાત્કાલિક emergency medical care લેવી.
ઉપવાસ પહેલાં Endocrinologistની સલાહ કેમ જરૂરી છે?
દરેક diabetic patient માટે એકસરખો fasting plan યોગ્ય નથી.
તમારા Endocrinologist નીચેની બાબતોને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે:
- Diabetes control અને HbA1c
- હાલમાં લેવાતી diabetes medicines
- Insulinનો પ્રકાર અને dose
- અગાઉ થયેલા hypoglycemiaના episodes
- Kidney function
- Diabetesની complications
- ઉપવાસનો પ્રકાર
- ઉપવાસ કેટલા કલાકનો છે
- અન્ય medical conditions
આ આધારે medicine timing, dose અને glucose monitoring plan વ્યક્તિગત રીતે તૈયાર કરી શકાય છે.
પર્યુષણમાં Diabetes માટે 7 મહત્વની સાવચેતીઓ
1. પોતાની રીતે diabetes medicine બંધ ન કરો.
2. Insulinની dose પોતાની રીતે બદલશો નહીં.
3. Glimepiride અથવા Gliclazide જેવી sulfonylurea દવા લેતા હોવ તો fasting પહેલાં doctorની સલાહ લો.
4. ઉપવાસ દરમિયાન blood glucose monitor કરો.
5. પરસેવો, ધ્રૂજારી, ચક્કર અથવા અચાનક નબળાઈ જેવા symptomsને અવગણશો નહીં.
6. Blood sugar ખૂબ ઘટે અથવા ગંભીર symptoms થાય તો ઉપવાસ ચાલુ રાખશો નહીં.
7. પર્યુષણ શરૂ થાય તે પહેલાં તમારા Endocrinologist સાથે વ્યક્તિગત fasting plan બનાવો.
શું Diabetes ધરાવતી દરેક વ્યક્તિ પર્યુષણમાં ઉપવાસ કરી શકે?
ના, દરેક દર્દી માટે લાંબો ઉપવાસ યોગ્ય નથી.
જે દર્દીઓને વારંવાર hypoglycemia થાય છે, insulinની જરૂરિયાત હોય છે, diabetes control યોગ્ય ન હોય અથવા diabetesની ગંભીર complications હોય, તેમના માટે લાંબા સમયનો ઉપવાસ જોખમી બની શકે છે.
આથી ઉપવાસ કરવો કે નહીં અને દવામાં શું ફેરફાર કરવો તે વ્યક્તિગત medical assessment બાદ નક્કી કરવું જોઈએ.
પર્યુષણ, ઉપવાસ અને Diabetes: અંતિમ સંદેશ
પર્યુષણ આધ્યાત્મિક સાધના અને સંયમનું પર્વ છે. પરંતુ Diabetes ધરાવતા દર્દીઓ માટે ઉપવાસ દરમિયાન આરોગ્ય અને સુરક્ષાને પણ પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
યોગ્ય planning, regular blood glucose monitoring અને diabetes medicinesનું યોગ્ય management કરીને Hypoglycemiaનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
પર્યુષણ દરમિયાન ઉપવાસ કરતા પહેલાં તમારી diabetes medicines અને insulinનું આયોજન તમારા Endocrinologist સાથે જરૂરથી ચર્ચા કરો.
Dr. Moxit Shah – DM Endocrinologist, Ahmedabad
Dr. Moxit Shah
DM Endocrinology
Diabetes • Thyroid • Obesity & Weight Management • Endocrine Disorders
Ahmedabad
